‘डिजिटल हिंसा’ को जगजगी आज कुनै न कुनै डिजिटल प्लाटफर्ममा मानिसका व्यक्तिगत र गोप्य विवरणहरू उपलब्ध छन् । र, डिजिटल स्पेसमा भेटिने जो पनि जुनसुकै बेला डिजिटल हिंसाको सिकार बन्न सक्ने जोखिममा छन् । त्यसमाथि महिला र किशोरीहरूका लागि भौतिक समाजभन्दा पनि धेरै असुरक्षित बनेको छ डिजिटल स्पेस ।

डिजिटल स्पेसमा हुने हिंसा यसरी बृहत् छ कि निगरानी गर्ने हाम्रा निकायहरू पर्याप्त छैनन्, कानुन पर्याप्त छैन । र, समाजले पनि डिजिटल पूर्वाधारलाई सही उपयोग गर्न सकिरहेको छैन । त्यसकारण डिजिटल हिंसा अन्त्यको बहस १६ दिने अभियानमा मात्रै होइन, डिजिटल स्पेसमै निरन्तर हुनु आवश्यक छ ।

इन्टरनेट सूचना र ज्ञानको महामार्ग नै बनेको छ । हामी पृथ्वीको एउटा कुनामा बसेर अर्को कुनामा रहेका आफन्तसँग सजिलै सञ्चार गरिरहेका छौं । खबर आदानप्रदान मात्रै होइन, नवीन प्रविधि र आविष्कार, भाषा, कला, संस्कृति, परम्परागत ज्ञान र सीपको पनि सञ्चार भइरहेको छ, इन्टरनेटको माध्यमबाट । यसर्थ इन्टरनेट मानव सभ्यताका लागि सहयोगी अवस्य बनेको छ । तर अवस्था यस्तो पनि छ कि यही महामार्गबाट विभेद, हिंसा र हानिकारक ज्ञानको पनि सञ्चार भइरहेको छ ।

यो डिजिटल युग हो अर्थात् यहाँ हरेक कुराको डिजिटल स्वरूप बनिसकेको छ । आज कुनै न कुनै डिजिटल प्लाटफर्ममा मानिसका व्यक्तिगत र गोप्य विवरणहरू उपलब्ध छन् । र, डिजिटल स्पेसमा भेटिने जो पनि जुनसुकै बेला डिजिटल हिंसाको सिकार बन्न सक्ने जोखिममा छन् । त्यसमाथि महिला र किशोरीहरूका लागि भौतिक समाजभन्दा पनि धेरै असुरक्षित बनेको छ डिजिटल स्पेस ।

विश्वभर आधाभन्दा धेरै महिला, किशोरी, बालबालिका, लैंगिक तथा यौनिक अल्पसंख्यक र सीमान्तकृत समुदायका महिलाहरूले डिजिटल हिंसा, साइबर क्राइम, अनलाइन बुलिङ जस्ता समस्या भोगिरहेका छन् । जसले लैंगिक असमानतालाई थप बलियो र विस्तार गर्न मद्दत गरेको छ ।

आजको डिजिटल पुस्ता भेट्दा मन परेको मान्छेसँग परिचय गर्न हात बढाउँदैनन्, बरु सामाजिक सञ्जालमा सर्च गरेर सबै कुरा पत्तो लगाउँछ र सञ्जालमै सम्बन्ध बनाउन कस्सिन्छन् । इन्टरनेट यिनका लागि गाँस र बाससरह अत्यावश्यक वस्तु बनेको छ । घर–टोलमा पारिवारिक घुलमिल, आफन्त वा समाजभन्दा यिनीहरूको रुचि अनेकन डिजिटल प्लाटफर्म र अनलाइन गेमिङतिर हुन्छ । यिनका लागि पढाइ, मनोरञ्जन वा सामाजिक सम्बन्ध जे भने पनि त्यो अनलाइनमै मात्र सम्भव छ । वास्तवमा डिजिटल पुस्ताको संसार नै अनलाइन हो । र, अनलाइनमा रमाउँदा–रमाउँदै आफू कतिबेला हिंसामा परें वा कतिबेला हिंसा गरें भनेर थाहै नपाउनेहरू पनि छन् ।

खासगरी सामाजिक सञ्जालमार्फत यस्तो हिंसा सहज बनेको पाइन्छ । सञ्जालमा पिछा गर्ने, कुराकानी गर्ने, तस्बिरहरू आदानप्रदान गर्ने, भिडिओ कल गर्ने र प्रेम सम्बन्ध बनाउने, तर जब सम्बन्ध निरन्तर नहुने अवस्था हुन्छ, त्यसपछि त्यही पहिलेका तस्बिर र गोप्य जानकारीहरू सार्वजनिक गरिदिने, आर्थिक रूपमा ठगी गर्ने, डिपफेक र भ्रामक सामग्रीहरू बनाई दुःख दिने जस्ता कार्य गरेको पाइन्छ । यस्ता कार्यले धेरै महिला र किशोरीहरूको जीवन बर्बाद भएको छ ।

यसबाहेक सार्वजनिक जीवन बाँच्ने कलाकार, पत्रकार, राजनीतिज्ञ र कन्टेन क्रियटर महिलाले फरक–फरक किसिमका हिंसा भोगिरहेका छन् । घृणास्पद अभिव्यक्ति, गालीगलौज, धम्की, महिलाको शरीर र अंगहरूलाई लिएर अनैतिक टिप्पणी, अश्लील कमेन्ट, जातीय विभेदजन्य गाली जस्ता कार्यहरू अहिले सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताका लागि सामान्य लाग्न थालिसकेका छन् ।

विश्वभर कुल जनसंख्याको ७५ प्रतिशतभन्दा धेरै मानिस इन्टरनेट प्रयोग गर्छन् । नेपालमा एक व्यक्तिले एकभन्दा धेरै इन्टरनेट सेवा प्रदायकबाट सुविधा लिइरहेको छ । जसकारण यसको तथ्यांक यकिन गर्न कठिन छ । यद्यपि राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार ७३ प्रतिशत नेपाली स्मार्टफोन प्रयोगकर्ता छन् । सामाजिक सञ्जाल प्रयोगकर्ताको संख्या डेढ करोडभन्दा धेरै भइसकेको आकलन छ । यो संख्या दिनानुदिन बढ्दो छ ।

यूएन वुमनको प्रतिवेदनअनुसार सन् २०२५ मा संसारभर ५६ प्रतिशत महिला तथा किशोरीहरूले अनलाइन हिंसा भोगिरहेका छन् भने यस्तो हिंसा दलित, मधेशी, अपांगता भएका र यौनिक तथा लैंगिक अल्पसंख्यक समुदायका महिलाको हकमा झनै भयानक छ ।

नेपाल प्रहरीको साइबर ब्युरोका अनुसार अहिले महिला तथा बालबालिकाहरूसँग सम्बन्धित डिजिटल हिंसाका प्रायजसो घटनाहरू चरित्र हत्या, ब्ल्याकमेलिङ, एक्सटोर्सन, रिभेन्ज पोर्न, ठगी जस्ता छन् । ब्युरोमा आर्थिक वर्ष २०८२/०८३ को साउनदेखि कात्तिक मसान्तसम्मको अवधिमै यस्ता गम्भीर प्रकृतिका डिजिटल हिंसाका २ हजार ९ सय उजुरीहरू परेका छन् । अघिल्लो वर्ष करिब ८ हजार उजुरी परेका थिए । जबकि यस्तो हिंसामा पर्नेहरूमध्ये १९ देखि २५ वर्ष उमेर समूहका किशोरी र महिलाहरूको संख्या उच्च छ ।

प्रहरीमा पुगेका यी घटनाहरू गम्भीर प्रकृतिका मात्रै हुन् । जबकि सामाजिक सञ्जालमा कसैको तस्बिरमा अश्लील टिप्पणी गर्ने, कसैमाथि जात, धर्म, समुदाय, शरीरको अंग वा रङलाई लिएर विभेदजन्य कमेन्ट गर्ने, त्यस्तो कमेन्टलाई लाइक गर्ने र गलत मनसाय भएका व्यक्तिहरूलाई प्रोत्साहन दिने जस्ता हिंसामा त उजुरी नै पर्दैन । न त कसैले उजुरी गरेर त्यस्ता घटनामा दोषीलाई कारबाहीको दायरामै ल्याउन सकिने अवस्था छ । किनकि यस्तो कार्य गर्नेहरूको संख्या सञ्जालमा यति ठूलो छ कि मानौं समाजमा भन्दा पहिल्यैदेखि सञ्जालमा पितृसत्ताले जग हालेको हो ।

त्यसो त डिजिटल पुस्ता प्रविधिमा अब्बल छ । तर समाजमा यहीं अर्को पुस्ता छ– जसले राम्रो पासवर्ड राख्न जान्दैन, डेटा सेक्युरिटी र व्यक्तिगत सुरक्षाका लागि आफ्नै फोनका सेटिङहरू पनि मिलाउन जान्दैन । र, त्यसैको फाइदा उठाएर आपराधिक कार्य गर्नेहरूको संख्या थपिँदो छ ।

अहिले राज्यका हरेक निकायले सार्वजनिक सेवालाई डिजिटाइजेसन गरिरहेका छन् । हामी २१ औं शताब्दीको प्रविधियुक्त डिजिटल समाज निर्माण गर्न चाहन्छौं । तर त्यो डिजिटल समाज भौतिक समाजभन्दा पनि पछौटे भयो भने त्यस्तो डिजिटल समाजको के अर्थ ? त्यसकारण डिजिटल स्पेसमा व्याप्त हिंसा, विभेद र परम्परागत हानिकारक सोचको अन्त्य हुनैपर्छ ।

सरकारले डिजिटल स्पेसमा यस्ता हिंसा निराकरण गर्न आवश्यक नीति र कानुनहरू तय गर्नुपर्दछ । डिजिटल हिंसाको अन्त्यका लागि डिजिटल पुस्ता सचेत र जागरुक हुनुपर्छ । हरेक इन्टरनेट प्रयोगकर्ताले ‘म डिजिटल हिंसा गर्दिनँ, सहदिनँ र कसैलाई यस्तो हिंसाका लागि सहयोग पुर्‍याउँदिनँ’ भनेर कबुल गर्न आवश्यक छ ।

प्रविधि आफैंमा विकास होइन, यो साधक मात्रै हो । यसलाई सही ढंगले उपयोग गरेको अवस्थामा मात्रै यसले समाजलाई समुन्नतितर्फ डोर्‍याउँछ । इन्टरनेट त्यही साधक हो । यसको उपयोग समाजलाई समुन्नतिको बाटोतर्फ अघि बढाउनका लागि हुनुपर्छ ।

अधिकारविहीन वर्गलाई अधिकार दिलाउन, कमजोर वर्गको सशक्तीकरण र अन्यायमा परेकाहरूलाई न्याय प्राप्त गर्न आवाज उठाउने माध्यम बन्नुपर्छ । त्यसकारण केवल प्राविधिक प्रगतिले मात्र न्यायपूर्ण समाजको ग्यारेन्टी गर्न सक्दैन । प्रविधिमा अब्बल हुनुमात्र ज्ञान होइन, सामाजिक र नैतिक शिक्षाको ज्ञान पनि त्यत्तिकै आवश्यक छ ।

(कान्तिपुरबाट)