- सुदिप उप्रेती
२०८२ सालको संसदीय निर्वाचन नेपालको समकालीन राजनीतिक इतिहासमा एउटा निर्णायक मोडको रूपमा देखिएको छ। सामान्यतया निर्वाचनलाई सरकार परिवर्तन गर्ने नियमित लोकतान्त्रिक प्रक्रिया मानिन्छ। तर, यसपटकको निर्वाचन केवल सत्ताको हस्तान्तरण मात्र थिएन; यो जनताको मौन विद्रोह थियो, तीन दशक लामो राजनीतिक अभ्यास, निरन्तर असन्तुष्टि र विशेष गरी २०८२ भदौको जेन–जी आन्दोलनपछि बनेको सामाजिक–राजनीतिक मनोविज्ञानको प्रत्यक्ष अभिव्यक्ति। मतपत्रमार्फत व्यक्त भएको यो सन्देशले नेपाली राजनीतिमा नयाँ अध्यायको संकेत गरेको छ।
जेन–जी आन्दोलनको पृष्ठभूमि र जनआक्रोश
२०८२ भदौमा भएको जेन–जी आन्दोलन नेपालको हालसम्मकै ठूलो युवाकेन्द्रित नागरिक आन्दोलनमध्ये एक बन्यो। भ्रष्टाचार, जवाफदेहिताको अभाव, रोजगारीको संकट र पुरानो राजनीतिक नेतृत्वप्रतिको असन्तुष्टिले युवाहरूलाई सडकमा ल्याएको थियो। तर, आन्दोलनका क्रममा राज्यद्वारा गरिएको दमनले परिस्थिति झनै जटिल बनायो। आन्दोलनका क्रममा ७६ जनाको ज्यान जानु केवल एउटा दु:खद घटना मात्र थिएन; यसले राज्य र नागरिकबीचको विश्वासलाई गहिरो रूपमा क्षति पुर्यायो।
यस घटनापछि अपेक्षा गरिएको थियो कि सत्तामा रहेका नेताहरूले आत्मसमीक्षा गर्नेछन्, घटनाप्रति संवेदनशीलता देखाउनेछन् र जिम्मेवारी स्वीकार्नेछन्। तर त्यसो भएन। उल्टै आन्दोलनकारीहरूलाई दोषारोपण गर्ने, उनीहरूलाई अराजक वा देशविरोधीको रूपमा चित्रित गर्ने प्रयासहरू भए। यसले जनआक्रोशलाई झनै गहिरो बनायो। धेरै नागरिकका लागि यो केवल एउटा आन्दोलनमाथिको दमन थिएन; यो उनीहरूको आवाजलाई बेवास्ता गरिएको प्रतीक बन्यो । त्यसैले निर्वाचन आयो, तर मतदाताको मनमा यो केवल चुनाव होइन, एक प्रकारको प्रतिशोध र राजनीतिक सन्देश दिने अवसर बनिसकेको थियो।
दुई दशकको ‘म्युजिकल चेयर’ राजनीति
पछिल्ला दुई दशकको नेपाली राजनीति हेर्दा सत्ताको केन्द्र मुख्यतः केही सीमित नेताहरूको वरिपरि घुमिरहेको देखिन्छ। शेरबहादुर देउवा, केपी शर्मा ओली र पुष्पकमल दाहाल (प्रचण्ड) जस्ता नेताहरू पटक–पटक प्रधानमन्त्री बन्ने, सत्ता परिवर्तन भए पनि नेतृत्व उही रहने अवस्था नेपाली राजनीतिमा सामान्यजस्तै बनिसकेको थियो।
यस अवस्थालाई कतिपय राजनीतिक विश्लेषकहरूले 'म्युजिकल चेयर' राजनीति भनेर पनि व्याख्या गर्छन्, जहाँ कुर्सी बदलिन्छ तर खेलाडी उही रहन्छन्। परिणामस्वरूप, जनतामा राजनीतिक प्रणालीप्रति निराशा बढ्दै गयो। लोकतन्त्रको तीन दशक बित्दा पनि नागरिकहरूले महसुस गर्ने गरी शासन प्रणालीमा सुधार, सेवा प्रवाहमा पारदर्शिता वा विकासको स्थायी संरचना देख्न नपाउँदा राजनीतिक नेतृत्वप्रति विश्वास घट्दै गयो।
महावीर पुनजस्ता व्यक्तित्वको विजय पनि उल्लेखनीय छ । अत्यन्त साधारण जीवनशैली, विज्ञान र समाज सेवामा समर्पित जीवन र सीमित स्रोतसाधनका बाबजुद चुनाव जित्नुले जनताले इमानदारी र प्रतिबद्धतालाई महत्त्व दिएको संकेत गर्छ।
यो अवस्था केवल व्यक्तिहरूको दोहोरिएको नेतृत्व मात्र होइन; यो संरचनागत समस्या पनि हो। दलभित्रको नेतृत्व पनि केही व्यक्तिहरूमा सीमित रहनु, नयाँ पुस्तालाई अवसर नदिनु र आन्तरिक लोकतन्त्र कमजोर हुनु यसको स्पष्ट संकेतहरू हुन्।
वैकल्पिक राजनीतिप्रति जनताको झुकाव
यही पृष्ठभूमिमा २०८२ सालको निर्वाचनमा जनताले स्पष्ट रूपमा वैकल्पिक राजनीतिलाई अवसर दिएका छन्। राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) ले ‘सुनामी’सरहको मत प्राप्त गर्नु नेपाली राजनीतिमा ऐतिहासिक घटना हो। यो परिणाम केवल एउटा नयाँ दलको जित मात्र होइन; यो पुरानो राजनीतिक अभ्यासप्रति जनताको असन्तुष्टिको प्रत्यक्ष अभिव्यक्ति पनि हो।
स्थापित दलहरू जस्तै; नेपाली कांग्रेस र नेकपा एमाले को कमजोर प्रदर्शनले पनि यही संकेत दिएको छ कि मतदाताहरू परिवर्तन चाहिरहेका थिए। धेरै मतदाताका लागि यो चुनाव 'कसलाई जिताउने' भन्दा पनि 'कसलाई अस्वीकार गर्ने' भन्ने प्रश्नको उत्तरजस्तो बनेको देखिन्छ। रवि लामिछानेको नेतृत्वले बारम्बार दोहोर्याउँदै आएको छ कि पार्टीले परम्परागत शैलीमा काम गर्ने छैन। बरु, जनताको माग पूरा गर्न र गम्भीर भ्रष्टाचारका घटनाहरू उजागर गर्न निरन्तर मिहिनेत गर्नेछ।
केपी शर्मा ओली आफ्नै गृहजिल्ला झापामा करिब ५०,००० मतको फराकिलो अन्तरले पराजित भए, जहाँ उनले यसअघि छपटक जितेका थिए। हालै नेपाली कांग्रेसको नेतृत्व पाउने गगन थापा पनि सर्लाहीमा पराजित भए।
बालेन प्रभाव र नयाँ नेतृत्वको प्रतीक
यस परिवर्तनको केन्द्रमा 'बालेन प्रभाव' पनि उल्लेखनीय रूपमा देखिन्छ। बालेन नेपाली राजनीतिमा एउटा फरक शैलीको नेताको रूपमा उदाएका छन्। उनी पारम्परिक अर्थमा राजनीतिक दलका लामो समयका कार्यकर्ता होइनन्; उनी एक युवा, स्वतन्त्र सोच भएका र काम गरेर देखाउने छवि बनाएका व्यक्ति हुन्। काठमाडौं महानगरपालिकाका मेयरका रूपमा उनले देखाएको कार्यशैली, निर्णायक नेतृत्व, भ्रष्टाचारप्रति कठोरता र प्रशासनिक सुधारको प्रयास धेरै नागरिकलाई प्रेरणादायी लागेको थियो। परिणामस्वरूप, उनी केवल एउटा नगरपालिकाका मेयर मात्र रहेनन्; उनी परिवर्तनको प्रतीक बने।
त्यस्तै, महावीर पुनजस्ता व्यक्तित्वको विजय पनि उल्लेखनीय छ। अत्यन्त साधारण जीवनशैली, विज्ञान र समाज सेवामा समर्पित जीवन र सीमित स्रोतसाधनका बाबजुद चुनाव जित्नुले जनताले इमानदारी र प्रतिबद्धतालाई महत्त्व दिएको संकेत गर्छ। यसले नेपाली राजनीतिमा एउटा नयाँ मापदण्ड स्थापित गर्न सक्ने सम्भावना पनि देखाउँछ, जहाँ चुनाव जित्न ठूलो धनराशि, विशाल संगठन वा शक्तिशाली राजनीतिक संरचना अनिवार्य नहुन सक्छ।
युवा प्रतिनिधित्वको नयाँ लहर र परम्परागत नेतृत्वको अस्वीकृति
यस निर्वाचनको अर्को महत्त्वपूर्ण पक्ष भनेको युवाहरूको व्यापक प्रतिनिधित्व हो। २५ देखि ३४ वर्ष उमेर समूहका धेरै उम्मेदवार संसदमा निर्वाचित भएका छन्। यो केवल उमेरको परिवर्तन मात्र होइन; यो राजनीतिक सोच, शैली र प्राथमिकतामा आउने सम्भावित परिवर्तनको संकेत पनि हो। लामो समयदेखि नेपाली संसदमा वरिष्ठ नेताहरूको वर्चस्व थियो। अनुभवको महत्त्व अवश्य हुन्छ, तर अत्यधिक केन्द्रीकरणले नयाँ विचार र ऊर्जा प्रवेश गर्न कठिन बनाएको थियो। युवाहरूको बढ्दो प्रतिनिधित्वले संसदलाई नयाँ दृष्टिकोण, प्रविधिमैत्री सोच र फरक राजनीतिक संस्कृतिको सम्भावना दिन सक्छ।
यसपटकको निर्वाचनको परिणामले एउटा महत्त्वपूर्ण तथ्य पनि उजागर गरेको छ-जनताले पुरानो नेतृत्वलाई व्यापक रूपमा अस्वीकार गरेका छन्। अघिल्लो सरकारमा रहेका अधिकांश प्रमुख नेताहरू पराजित भएका छन्। उल्लेखनीय रूपमा, केवल पुष्पकमल दाहाल (प्रचण्ड) पुनः निर्वाचित भएका छन्।
यसले एउटा स्पष्ट सन्देश दिन्छ: जनताले जेन–जी आन्दोलनलाई नेतृत्वको असफलताको परिणामको रूपमा हेरेका थिए। तर, नेतृत्वले त्यसलाई स्वीकार गर्नुको सट्टा आन्दोलनकारीमाथि आरोप लगायो । विशेष गरी त्यस समयका प्रधानमन्त्री केपी शर्मा ओली र उनको दलले आन्दोलनलाई कठोर शब्दमा आलोचना गर्दा जनतामा थप असन्तुष्टि बढेको देखिन्छ। कतिपय अवस्थामा वैकल्पिक राजनीतिक शक्तिहरू र उनीहरूका समर्थकहरूलाई 'अराजक' वा 'आतंककारी' भनेर चित्रित गरिनु पनि प्रतिकूल सावित भयो।
निर्वाचन परिणामले देखाएको छ कि जनताले त्यसको जवाफ मतमार्फत दिएका छन्।
दलभित्रैबाट आएको मौन विद्रोह
मतदानको प्रवृत्तिले अर्को रोचक तथ्य पनि उजागर गरेको छ। धेरै ठाउँमा परम्परागत दलका समर्थकहरूले आफ्नै दलभन्दा बाहिर मतदान गरेका संकेतहरू देखिएका छन्। यसले राजनीतिक दलभित्रको असन्तुष्टिलाई पनि उजागर गर्छ। आर्थिक पारदर्शिताको अभाव, नेतृत्वले ठूलो मात्रामा सम्पत्ति संकलन गर्ने प्रवृत्ति, जसले उनीहरूलाई तत्काल मात्र होइन, भविष्यका पुस्तासम्म विलासी जीवन बाँच्न पुग्ने अवस्था सिर्जना गर्यो। जबकि, तल्लो तहका कार्यकर्ताहरू भने हातमुख जोर्न संघर्ष गरिरहेका थिए।
राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी(रास्वपा)ले ‘सुनामी’सरहको मत प्राप्त गर्नु नेपाली राजनीतिमा ऐतिहासिक घटना हो। यो परिणाम केवल एउटा नयाँ दलको जित मात्र होइन; यो पुरानो राजनीतिक अभ्यासप्रति जनताको असन्तुष्टिको प्रत्यक्ष अभिव्यक्ति पनि हो।
दलभित्र नेतृत्व परिवर्तनको अवसर नहुनु, टिकट वितरणमा पारदर्शिता नहुनु, आन्तरिक लोकतन्त्र कमजोर हुनुलगायतका कारणले कार्यकर्तामा निराशा बढेको थियो। त्यसैले कतिपय कार्यकर्ताले आफ्नै दललाई 'पाठ सिकाउन' वैकल्पिक दललाई मत दिएको विश्लेषण पनि गरिएको छ।
सांस्कृतिक र पहिचानको राजनीतिमा नयाँ आयाम
यस चुनावमा सांस्कृतिक र पहिचानको प्रतिनिधित्व पनि नयाँ ढंगले देखिएको छ। बालेन शाहले जनकपुरमा मैथिली भाषामा दिएको सम्बोधनले मधेशी समुदायसँग सांस्कृतिक एकताको सन्देश दिएको थियो। यो केवल भाषिक प्रयोग मात्र थिएन; यो नेपालको बहुसांस्कृतिक समाजलाई स्वीकार गर्ने राजनीतिक संकेत पनि थियो।
त्यस्तै, हर्क साम्पाङ र श्रम संस्कृति पार्टीले पनि केही मत हासिल गर्नुले श्रम, स्थानीय संस्कृति र सामुदायिक पहिचानको राजनीतिले पनि स्थान पाउँदै गएको देखाउँछ। यद्यपि, यो अझै मुख्य धारमा आएको छैन, तर भविष्यमा यसले नेपाली राजनीतिमा फरक विमर्श ल्याउन सक्छ।
नयाँ जनादेश, ठूलो जिम्मेवारी
इतिहासले देखाएको छ कि नेपालमा ठूलो जनादेश पाएका राजनीतिक शक्तिहरूले सधैँ अपेक्षित परिणाम दिन सकेका छैनन्। २०६४ सालको संविधानसभा निर्वाचनमा माओवादीले पनि अभूतपूर्व जनसमर्थन पाएका थिए । तर, त्यसपछि उत्पन्न राजनीतिक जटिलताहरूले त्यो अवसरलाई पूर्ण रूपमा उपयोग गर्न सकेन।
नयाँ निर्वाचित धेरै सांसदहरू पारम्परिक अर्थमा 'राजनीतिक रूपमा प्रशिक्षित' छैनन् भन्ने आलोचना पनि गरिएको छ। तर, यही आलोचनाले एउटा महत्त्वपूर्ण प्रश्न उठाउँछ, के विगतका अनुभवी नेताहरूले वास्तवमै जनताको जीवनमा अपेक्षित परिवर्तन ल्याएका थिए ?
धेरै नागरिकका लागि राजनीतिक भाषण, सिद्धान्त र बुझ्न गाह्रो राजनीतिक शब्दावलीहरूभन्दा बढी महत्त्वपूर्ण कुरा भनेको व्यावहारिक काम हो। त्यसैले मतदाताले यसपटक अनुभवभन्दा इमानदारी, पारदर्शिता र काम गर्ने इच्छाशक्तिलाई प्राथमिकता दिएको देखिन्छ।
निष्कर्ष
यसपटक राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा)ले पाएको मत पनि त्यस्तै ऐतिहासिक अवसर हो। अब यो दलसँग बहाना बनाउने ठाउँ कम छ। जनताले परिवर्तनको अपेक्षा गरेर मत दिएका छन्: पारदर्शी शासन, जवाफदेही नेतृत्व र परिणाममुखी नीतिहरूको अपेक्षा।
यदि यो अवसर सही रूपमा उपयोग गरियो भने २०८२ सालको निर्वाचन नेपालको लोकतान्त्रिक इतिहासमा वास्तविक परिवर्तनको सुरुवातको रूपमा सम्झिनेछ। तर, यदि नयाँ नेतृत्व पनि पुरानै शैलीमा चल्यो भने जनताको निराशा अझ गहिरो हुन सक्छ।
अन्ततः २०८२ सालको निर्वाचनलाई केवल राजनीतिक परिणामको रूपमा हेर्नु पर्याप्त हुँदैन। यो जनताको गहिरो असन्तुष्टि, परिवर्तनको चाहना र नयाँ सम्भावनाको खोजीको अभिव्यक्ति हो। मतपत्रमार्फत व्यक्त भएको यो मौन विद्रोहले नेपाली राजनीतिलाई एउटा स्पष्ट सन्देश दिएको छ-जनता अब पुरानो शैलीको राजनीति स्वीकार गर्न तयार छैनन्।
अब प्रश्न केवल यति हो–के नयाँ नेतृत्वले यो सन्देशलाई सही रूपमा बुझेर देशलाई नयाँ दिशामा लैजान सक्छ? यदि सक्छ भने यो निर्वाचन केवल सरकार परिवर्तनको घटना होइन, नेपालको लोकतान्त्रिक यात्राको नयाँ अध्याय बन्न सक्छ।
(शिलापत्र अनलाईनबाट)
